Eenhandsfluit

In 1990 diepen archeologen uit een beerput op de Garenmarkt een uitzonderlijk stuk op: een lange eenhandsfluit, op een breuk na goed geconserveerd. In 2007 krijgt deze eenhandsfluit een plaats op de Vlaamse topstukkenlijst.

De eenhandsfluit is vermoedelijk rond 1500 te dateren. Ze is gemaakt uit buxushout en zo’n 46 cm lang. Bovenaan is een merk ingebrand dat er uitziet als een vlinder. Precies de lengte maakt de fluit zo uniek. Er zijn de voorbije jaren immers nog meer van dergelijke fluiten opgegraven in België en Nederland, maar het gaat telkens om kortere exemplaren. Een paar van deze opgegraven fluiten lagen in 2013 op de tentoonstelling ‘Liefde & Devotie. Het Gruuthusehandschrift’, samen met de Brugse eenhandsfluit.

Eenhandsfluit in beeld

De vroegste afbeeldingen van eenhandsfluiten in onze contreien dateren van het laatste kwart van de 13de eeuw. De Openbare Bibliotheek Brugge bewaart een laat 13de-eeuwse versie van Vincent van Beauvais’ Speculum Doctrinale (ms. 251) waar je op één van de pagina’s een muzikant een eenhandsfluit en een trom ziet bespelen, een populaire combinatie van instrumenten. Zijn enthousiaste publiek bestaat uit een dansende hond. Wat verderop zien we een groep kinderen die poppenkast kijken (zie afbeelding bij de blog over de speelgoedsoldaatjes). Bevinden we ons hier tussen een rondtrekkend kermisgezelschap?

speculum-doctrinale_breed_b_ob_ms251_191r
Vincentius Bellovacensis, Speculum Doctrinale, eind 13de eeuw, coll. Openbare Bibliotheek Brugge, ms. 251

Een wandtapijt uit het Brusselse Jubelparkmuseum toont dan weer een herder die een eenhandsfluit aan zijn riem heeft hangen. Dit verklaart het gaatje dat je net onder de kop van de eenhandsfluit uit ’s Hertogenbosch ziet (zie slideshow hieronder). Door dat gaatje steekt men een riem of koord om de fluit op te hangen of om rond de pols te slaan tijdens het spelen. Zo kan de fluit niet vallen.

kikirpa_kmkgb_inv3859_wandtapijt-detail
Detail uit het wandtapijt ‘Het scheren van de schapen’, Doornik, ca. 1460-1475, coll. Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis van België (Jubelparkmuseum), inventarisnr. 3859, (c) KIKIRPA

Om te spelen heeft de muzikant onderaan de fluit twee vingergaten voor wijs- en middenvinger en een duimgat. Het aantal gaten zegt echter niets over het aantal noten dat uit de fluit geperst kan worden.  Dat kan soms tot twee octaven gaan, afhankelijk van de blaastechniek.

Eenhandsfluit speelt ten dans

De eenhandsfluit is in de periode 1450-1650 een populair dansinstrument. De muzikanten krijgen er alle lagen van de bevolking mee aan het dansen. Tot 1550 zien we de eenhandsfluit op afbeeldingen van adellijke en burgerlijke gezelschappen. Daarna vormen boerenfeesten de setting. Na 1650 lijkt de eenhandsfluit snel te verdwijnen. Waarom is een raadsel.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Elders in Europa overleeft de eenhandsfluit wel. In de Provence (Frankrijk) bijvoorbeeld groeien de eenhandsfluit (galoubet) en de trom (tambourin) in de 19de eeuw uit tot een soort nationaal instrument. Drijvende kracht daarachter is de Félibrige, een literaire school opgericht door Frédéric Mistral. (Terzijde: Guido Gezelle gebruikt een citaat van Mistral als titel van een bijdrage in het eerste nummer van Biekorf.) Mistrals beweging zet zich in voor het behoud van de Provençaalse taal en bij uitbreiding van de Provençaalse cultuur. Het Muziekinstrumentenmuseum in Brussel bewaart nog zo’n galoubet. Op hun site kan je een muziekfragment beluisteren.

img_2342_2-small
Kalender Provence, 1896, coll. Museon Arlaten (Arles), inventarisnr. 5004

 

In ons land kent de volksmuziek een heropleving in de tweede helft van de 20ste eeuw. Een aantal muzikanten neemt dan ook de eenhandsfluit weer ter.. euh… hand. Zo brengt ’t Kliekse in 1976 het album ‘Vlaamse Volksmuziek’ uit. In een vijftal nummers weerklinkt weer de eenhandsfluit, begeleid door de trom.

Meer weten?

De Brugse eenhandsfluit kan je bekijken het Archeologiemuseum.

Wim Bosmans, Traditionele muziek uit Vlaanderen, Leuven, 2002

Eenhandsfluit en trom – blog Openbare Bibliotheek Brugge

Jos Koldeweij, Inge Geysen en Eva Tahon (red.), Liefde & Devotie. Het Gruuthusehandschrift: kunst en cultuur omstreeks 1400, Brugge, 2013

Alle foto’s van de Brugse eenhandsfluit: (c) Dominique Provost

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s